Verguisd en prettig vergast

Joodse organisaties distantiëren zich van Holocaustoverlevende?
Open brieven van Chawwa Wijnberg en Marianne Gossije

Door Bart FM Droog

Er is ophef uitgebroken over een ogenschijnlijk onschuldig reclamegedicht, dat groot is aangebracht op een muur van boekhandel De Drvkkerij te Middelburg. Het vers, van de hand van de Middelburgse stadsdichter Anna de Bruyckere, begint als volgt:

Aangenaam
  ter gelegenheid van 20 jaar De Drvkkerij

Ik ben waar wordt bediend, uitgekeken, even gevraagd.
Waar wordt geregeld, gegeten, gedronken. Veel verlangd.
Waar wordt gelezen, geklonken. Verguisd en prettig vergast.
Ik ben waar wordt verwend. Gevierd. Soms verstandig gedaan. (…)


Herdenkingsstenen Kamp Westerbork  [CC Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]

Het ‘verguisd en prettig vergast’ in de derde regel ervoer Holocaust-overlevende, vaste Drvkkerijklant en oud-stadsdichter Chawwa Wijnberg (1942) als een mokerslag in het gezicht. Zij verloor in de oorlog meer dan 170 familieleden. Het merendeel werd ‘bepaald niet prettig’ vergast, zo schrijft ze in een column/open brief die ze op  haar Facebookaccount plaatste. Wijnbergs levenspartner Marianne Gossije, initiator van ‘Struikelstenen Zeeland‘, publiceerde een open brief over de affaire.

Ze gingen daartoe over omdat een lang gesprek met Drvkkerij-eigenaar Jan de Vlieger niets had opgeleverd. Wijnberg had hem uitgelegd waarom de woordcombinatie ‘Verguisd en prettig vergast’ bij haar en andere Holocaustslachtoffers en -nabestaanden, ongeacht de context, associaties oproept met de nazi-‘verguizings’-campagne tegen Joden en het vergassen in de vernietigingskampen. Ook reikte ze een alternatief aan voor de aanstootgevende passage.

De boekhandelaar bleek niet voor haar argumenten gevoelig. Wijnberg, De Vlieger parafraserend: “Want de bedoeling van de schrijfster is goed. En het woord vergast is archaïsch. (…) Dat ik door de tekst ‘geraakt’ ben vindt hij jammer, maar aan de tekst wensen hij en de auteur niets te veranderen.”

De reactie van Jan de Vlieger, in de PZC van 31 juli: “We hebben een afspraak staan met Chawwa Wijnberg om de kwestie over twee weken te bespreken, als Anna de Bruyckere terug is van vakantie. Chawwa Wijnberg heeft besloten daar niet op te wachten en nu in de openbaarheid te treden.”

Marianne Gossije: “Die afspraak over veertien dagen later bespreken drong hij Chawwa op. Het moest samen met de dichter worden besproken. Dat had hij gewoon kunnen doen, want hij had al contact gehad met de dichter. Chawwa meldde hem dat ze niet zo lang kon en wilde wachten (stress bij een oorlogstrauma is niet zo lang vol te houden.) Ze zei tegen hem dat als hij niets deed, zij zelf er iets aan zou doen, namelijk ermee naar buiten gaan. Vervolgens heeft ze toch nog vijf dagen gewacht om hem de kans te geven het op te lossen samen met de dichter. Toen was het geduld meer dan op en kwamen haar column en mijn open brief.”

De Vlieger vertelde het NPE Nieuwsblog – telefonisch – dat het gedicht er al twee maanden hing, en dat niemand er ooit aanstoot aan had genomen. Ook had hij contact gehad met de Joodse Gemeente in Zeeland, en ook in die organisatie zou niemand over de gewraakte passage gevallen zijn. Sterker nog, Joodse organisaties zouden zich distantiëren van de open brief van Wijnberg.

Organisaties distantiëren zich van uitspraken Wijnberg

Hoe, dat bleek gisteren bij Omroep Zeeland: “In een reactie op de ontzetting van Chawwa Wijnberg schrijven de besturen van de Joodse Gemeente Zeeland, de Stichting Synagoge [Middelburg] en het Etty Hillesum Onderzoekscentrum in Middelburg ‘oprecht te vinden dat de dichteres geen enkele blaam treft’. “De context van de het gedicht is totaal anders dan in de brief van Chawwa Wijnberg wordt gesuggereerd. Wij betreuren die brief en nemen er afstand van”, schrijft Luuc Smit namens de Joodse organisaties.”

Nu doet het merkwaardige feit zich voor dat van deze drie genoemde organisaties maar één een Joodse organisatie is: de Joodse Gemeente Zeeland. Stichting Synagoge Middelburg, over zichzelf: “een interconfessionele stichting waarin Joden en niet-Joden samenwerken, met als belangrijkste doelstelling de restauratie van de synagoge.” En het Etty Hillesum Onderzoekscentrum“ontstond in 2006 (…) als onderdeel van de vakgroep Talen en Culturen van het Nabije Oosten en Noord-Afrika van de Universiteit Gent”” en verhuisde in 2015 naar Middelburg. Dat is allemaal heel mooi, maar dat maakt het nog geen Joodse organisaties.

Luuc Smit, voorzanger van de synagoge in Middelburg en woordvoerder van al deze ‘Joodse’ organisaties, in de PZC van vandaag: Ik vind zo’n open brief echt beschamend. Het hele gedicht heeft op geen enkele manier iets met de Holocaust of de Joodse geschiedenis te maken. Juist in Middelburg, juist in Zeeland heeft de Joodse gemeenschap nooit problemen gehad. Er is hier bijna geen anti-semitisme. Kijk naar het gedicht: hoe mooi is het.”

In een open brief laten Smit, dr. Aad Vos en prof. dr. Klaas A.D. Smelik  namens de besturen van de drie voornoemde organisaties voorts weten: “In deze tijd waar de Israël-haat (lees Jodenhaat) weer hoogtijd viert, is het belangrijk om onze gevoeligheden en reacties daarop niet uit te dragen in situaties en naar personen toe, die daar niets mee van doen hebben.”

Zwijgen over de door de Jodenvervolging ontstane gevoeligheden? Veel gekker moet het niet worden.

Nooit problemen?

Het is ook wel opmerkelijk dat Luuc Smit de moord op meer dan 120 Zeeuwse Joden, waarvan 48 uit Middelburg stamden, niet als ‘problemen’ ziet, en het hedendaagse anti-semitisme, dat overal in het land, dus óók in Zeeland, steeds weer de kop blijft opsteken, enerzijds negeert en anderzijds beaamt.

Al even opmerkelijk is Smits en De Vliegers verdediging van het werkwoord ‘vergasten’. De Vlieger: “Vergasten is een archaïsch woord. ”Smit: “Het woord ‘vergasten’ is een gewoon Nederlands woord en is zeker vaker te vinden in teksten. De dichteres heeft er geen enkele nare bedoeling mee; het gaat om een ode aan een restaurant”.

Het is beiden en de dichteres kennelijk ontgaan dat sommige Nederlandse woorden of woordcombinaties na 1945 om voor de hand liggende redenen in onbruik zijn geraakt. Men denke aan woorden als ‘weermacht’, ‘volks’, ‘landdag’ en ook aan het werkwoord ‘vergasten’ – juist omdat dit in vervoegingen te veel associaties met de moord op ruim honderdduizend Nederlandse Joden oproept.

Juist een dichter zou zich bewust moeten zijn van het gegeven dat sommige woordcombinaties in onnozele gedichten volstrekt anders kunnen uitpakken dan de bedoeling was. Dit geldt zeker voor Anna de Bruyckere, die op haar Facebook-account meldt: “Er zijn weinig schrijvers-denkers van wie ik evenveel houd als van Etty Hillesum. Dit najaar is het 75 jaar geleden dat ze stierf in Auschwitz.”

Anna de Bruyckere

Helaas houdt Anna de Bruyckere zich zowel voor de PZC als het NPE Nieuwsblog onbereikbaar voor een reactie.


Bijlagen
(1) Column Wijnberg
(2) Open Brief Gossije
(3) bronnen

(1) Verguisd

Naar verluidt is onze nieuwe stadsdichter hier in Middelburg hooggeschoold en zeer gevoelig.
In het lofdicht dat zij voor het twintigjarig bestaan van de boekhandel De Drukkery schreef, groot aangeplakt daar, vermeldt zij voor de bezoekers van de inpandige brasserie: “Waar wordt gelezen, geklonken.Verguisd en prettig vergast.”

Door deze laatste vier woorden lijkt ze mij niet gevoelig voor de recente geschiedenis. In Middelburg liggen 48 struikelstenen voor Joodse burgers die bepaald niet prettig vergast zijn. Wel verguisd destijds, maar wie weet dat nog.

Jan de Vlieger, voormalig dominee, de huidige eigenaar van de Drukkerij, ziet geen probleem met deze tekst. Want de bedoeling van de schrijfster is goed. En het woord vergast is archaïsch. Daar moet haar hooggeschoolde geest op aangesproken worden, schat ik.

Dat ik door de tekst ‘geraakt’ ben vindt hij jammer, maar aan de tekst wensen hij en de auteur niets te veranderen.

Ik denk dat haar muze een bruin modderbrein heeft, maar daar bedoel ik niets naars mee. Echt niet. Dat is mijn muze die zich zo bevlogen en geïnspireerd uitlaat.

Geraakt? Geschokt en bitter verdrietig. Al dagen.

Het is dus nu mijn probleem. Jullie kennen me, geef mij een probleem en ik doe er iets mee. Daarom schreef ik de volgende brief aan mijn onbekommerde collega.

Geachte stadsdichter,

Dit wordt helaas geen leuke brief. Als dichter wilt u gelezen worden, denk ik. Goed gelezen. U kiest uw woorden, neem ik aan, met zorg. Elk woord doet er toe.

Omdat ik de eerste stadsdichter was hier in Middelburg, beschouw ik mij als uw collega.
Tot mijn grote schrik las ik uw grote gedicht op de muur bij de Drvkkery. De woorden die me schokten staan in het eerste couplet. De Drvkkerygasten worden in uw tekst “prettig vergast”. Pardon?
Ik wil u even aan een paar van mijn familieleden voorstellen die vergast zijn. Niet prettig vergast, kan ik u verzekeren. Mijn grootmoeder Rebecca (Bep) Gobits, mijn grootvader Salomon (Sal) Gobits, mijn nichtje van vijf jaar Elleke Keizer en het nog kleinere neefje, een baby nog, Hansje Keizer. En verder mijn andere grootmoeder, ooms en tantes, oudooms en oudtantes, met hun vele kinderen, meer dan 170 familieleden. In Auschwitz. In Sobibor.

Ik raakte geheel van streek. Het kleine laagje vernis waardoor ik me staande weet te houden, me beleefd en vriendelijk tracht te gedragen, brak.

Door uw achteloos opgeschreven woorden zijn de afgelopen dagen bij mij weer helse beelden in mijn herinnering opgestaan. Grootouders naakt en kaalgeschoren onder de zogenaamde douche. Het gifgas. Het orkest dat prettige klassieke muziek moest spelen om het gekerm en gegil te overstemmen. Ik word er gek van in mijn hoofd. Dat noemen we achteloos PTSS, post traumatische stress stoornis.
Mijn moeder is met mij gevlucht toen ik zestien dagen oud was. En na vele onveilige onderduikadressen vond zij uiteindelijk een ‘veilige’ plaats voor ons.

Tot nu toe heb ik Middelburg als veilig beschouwd en met name de Drvkkery als geliefde winkel. Uw gedicht, dat ongetwijfeld niet zo bedoeld was, heeft dit op losse schroeven gezet. Ik ben geschokt en immens verdrietig.

Ik doe u een suggestie: vervang in het woord ‘vergast’ de ‘g’ door een ‘r’ zodat u uw rijmwoord niet kwijt bent.

Chawwa Wijnberg
1942

(2) Gas of gast?

Middelburg heeft momenteel een stadsdichter die van alle markten thuis is. Een eigenschap die in een koopmansstad soms leidt tot uitglijers op het doornige pad van inlevingsvermogen en historisch besef.

Anna de Bruyckere, die zichzelf benoemt als zeer gevoelig en hoogopgeleid, heeft zich met haar gelegenheidsgedicht ‘Aangenaam’ op gênante wijze verslikt in haar eigen onwetendheid.

Op een muurtje in boekhandel de Drukkerij merkt zij op dat de gasten in dit etablissement ‘verguisd en prettig vergast’ worden. Heel toepasselijk hangt deze zinsnede om de hoek van de oven van de betreffende inpandige Brasserie.

De dichteres en de Drukkerij zitten er blijkbaar niet mee dat sommige gasten liever niet geconfronteerd worden met een dergelijke wansmakelijkheid, want zij noch nieuwe eigenaar Jan de Vlieger vindt het nodig om het archaïsche ‘vergast’ te vervangen door het geen aanstoot gevende ‘verrast’.

De overgevoeligheid van de paar nog levende Joodse oorlogsslachtoffers doet er blijkbaar niet meer toe. Het is niet zo bedoeld, dus wat kan het schelen? Alsof het verruilen van die ene letter ‘g’ voor een ‘r’ literaire zelfmoord is.

Een stadsdichter en een koopman/dominee zonder compassie zijn een schandelijke en schadelijke smet op het blazoen van een stad met culturele en historische pretenties.

Marianne Gossije, literair vertaler, initiator Struikelstenen Zeeland

3. Bronnen

Facebookaccount Chawwa Wijnberg
https://www.facebook.com/chawwa.wijnberg
Facebookaccount Marianne Gossije
https://www.facebook.com/marianne.gossije
Facebookaccount Anna de Bruyckere
https://www.facebook.com/profile.php?id=100008849070291
E-mails en telefoongesprekken Chawwa Wijnberg en Marianne Gossije aan/met auteur, 29/31-07-2018.
Telefoongesprek Jan de Vlieger – Bart FM Droog, 30-07-2018.
Jan van Damme. Ophef over dichtregel in boekhandel Middelburg: ‘Dit is wansmakelijk’. PZC, 30/31-07-2018.
https://www.pzc.nl/zeeuws-nieuws/ophef-over-dichtregel-in-boekhandel-middelburg-dit-is-wansmakelijk~ace014a7/
Stadsdichter Middelburg verguisd door voorganger om het woord ‘vergast’. Omroep Zeeland, 30-07-2018.
https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/107316/Stadsdichter-Middelburg-verguisd-door-voorganger-om-het-woord-vergast
Luuc Smit, dr. Aad Vos en prof. dr. Klaas A.D. Smelik. Reactie open brief van mevrouw Gossije en Wijnberg. PZC, 30-07-2018.
https://www.pzc.nl/redactie/extra/Briefjoodsegemeentezeeland.pdf
Joodse organisaties storen zich niet aan ‘vergast.’ Omroep Zeeland, 30-07-2018.
https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/107324/Joodse-organisaties-storen-zich-niet-aan-vergast
Maarten Dessing. Jubileumgedicht voor 20-jarig De Drukkerij (Middelburg) veroorzaakt ophef. Boekblad, 31-07-2018.
https://boekblad.nl/Nieuws/Item/jubileumgedicht-voor-20-jarig-de-drukkerij-middelburg-veroorzaakt-ophef
Joden en Jodenvervolging. Zeeland 1940-1945. Een overzicht van gebeurtenissen. [Gezien 31-07-2018]
https://www.oorlogzeeland.nl/index.php/jodenvervolging

 


——————————————
Dit bericht is onderdeel van de

Nederlandse Poëzie Encyclopedie | Geplaagd door geldoverlast? Doneer!
Partners: Poëziecentrum Gent | Ensafh | Meander |  Neder-L | Poëziecentrum Nederland | Perdu |  Poëzieweek | Ballustrada |

paukeslag_200
– www.paukeslag.org

Poëzieactiviteiten bezoeken of aanmelden? Zie:  De Poëziekalender

—————————————-

Overnachten  bij Berlijn? Das  Haus!

 

This entry was posted in Algemeen literair nieuws, Algemeen poëzienieuws, Uncategorized. Bookmark the permalink.

Comments are closed.